Nguyễn Minh Trí

DẠY CÁCH ĐỌC SÁCH CHO SINH VIÊN ĐẠI HỌC

Posted by nguyenminhtri on 06/06/2011

TS. Phạm Thị Kim Anh, Viện NCSP-ĐHSPHN

Không ai có thể phủ nhận chân lí: Sách là người thày vĩ đại. Nhà bác học người Nga N.A. Rubakin đã chỉ ra rằng: “Vũ khí chính trong công tác tự học là sách”. M.Go-rơ-ki cũng nói rằng: “Những điều quí giá trong đời tôi, tôi đã thu lượm được từ sách vở”

Gerxen AI còn khẳng định: “…Nhờ đọc sách con người có thể sống qua thế kỉ”. Bill Gates trước khi đến với máy tính mọi người đều biết ông là một con “mọt sách”.
Trong lịch sử Việt Nam, nhiều tấm gương tự học cũng bắt đầu từ việc đọc sách. Các trạng nguyên, bảng nhãn, thám hoa xưa kia có mấy ai chỉ nghe thụ giảng qua các ông thày mà đỗ đạt thành tài?. Những nhà văn hoá lớn như Hoàng Xuân Hãn, Đào Duy Anh, Đặng Thai Mai, Nguyễn Khắc Viện, Nguyễn Lân…Nếu không đọc sách để nâng cao trí tuệ thì sao có thể sáng tạo ra nhiều công trình văn hoá cao hơn cả bằng cấp của họ. Học giả Nguyễn Hiến Lê đã từng nói: “Muốn tự học suốt đời, thì phải đọc sách, nên ta có thể nói tự học là đọc sách”. Trong cuốn “Tôi tự học”, học giả Nguyễn Duy Cần cũng cho rằng: Đọc sách là phương tiện cần thiết nhất, hiệu quả nhất để tào tạo cho mình một cơ sở học vấn vững vàng.
Vì vậy, một trong những nhiệm vụ quan trọng nhất của công tác giảng dạy ở ĐH là dạy cho SV biết cách đọc sách, tự nghiên cứu sách.
1-Những việc cần làm trước khi đọc sách
1.1-Tìm nguồn sách, tài liệu:
Đây là bước quan trọng đầu tiên khi đọc sách. Căn cứ vào yêu cầu của GV: đọc về vấn đề gì?, chủ đề nào?, SV phải tìm nguồn sách, tài liệu phù hợp để đọc. Thông thường, trong giáo trình cũng như sau các bài giảng của giáo viên đều đã nêu lên danh mục những tài liệu bắt buộc phải tham khảo. Song không phải lúc nào cũng có sẵn và có một cách đầy đủ, cập nhật. Vì vậy, SV phải biết cách tìm nguồn sách, tài liệu qua sự gợi ý, chỉ dẫn của giáo trình và của thầy đồng thời phải chủ động tìm thêm những sách, tài liệu liên quan tới chủ đề, nội dung cần đọc.
Sau khi đã tìm được nguồn tài liệu, SV phải biết lựa chọn những sách, tài liệu thực sự cần thiết và bổ ích với mình. Việc lựa chọn sách cần phải đảm bảo yêu cầu vừa sát với chủ đề, nội dung cần đọc, vừa phải đảm bảo được chiều sâu, chiều rộng của vấn đề cần nghiên cứu. Cách tốt nhất là lựa chọn các tài liệu gốc, các giáo trình cơ bản, cốt lõi để đọc trước, sau đó đọc các sách tham khảo sau.
Cuối cùng, SV phải biết tra cứu trên thư viện để mượn sách (hoặc tìm mua). Việc tra cứu thư mục sách trên thư viện có thể theo: Tên tác phẩm của các tác giả theo thứ tự A, B, C…, hoặc có thể theo mục lục phân loại sách theo các lĩnh vực tri thức bộ môn.
1.2-Xác định mục đích đọc
Việc đọc một cuốn sách có thể với nhiều mục đích khác nhau:
-Đọc để tìm hiểu một vấn đề đang quan tâm nghiên cứu, giải quyết.
-Đọc để sưu tầm tài liệu, bổ sung cho những vấn đề đang học.
-Đọc để trả lời câu hỏi, bài tập do giáo viên yêu cầu.
-Đọc để biết nội dung của toàn bộ một cuốn sách hay.
-Đọc để tăng sự hiểu biết, bồi đắp sự thông minh.
-Đọc để có khuynh hướng dẫn đến viết.
-Đọc để thư giãn, giải trí và có thể đi du lịch qua đọc sách…vv….
Cũng có khi đọc một cuốn sách với nhiều mục đích cùng một lúc. Tuy nhiên, dù một hay nhiều mục đích thì ngay từ đầu người đọc cần xác định rõ mục đích chính yếu khi đọc cuốn sách đó để làm gì. Có như vậy, việc đọc mới đem lại hiệu quả thiết thực.
1.3- Lập kế hoạch khi đọc sách.
Đọc sách phải có kế hoạch, không thể đọc một cách tuỳ tiện, thích thì đọc, không thích lại thôi hoặc tiện đâu đọc đó.
Khi đã có sách, SV cần lập cho mình kế hoạch thời gian một cách tương đối cụ thể và hợp lí: khi nào thì bắt đầu đọc?, đọc vào lúc nào?, đọc trong khoảng thời gian bao lâu? đến khi nào sẽ đọc xong?, đọc mấy lần?…
1.4-Lựa chọn cách đọc
Có nhiều cách đọc sách: Đọc lướt, đọc nhanh để nắm bắt được nội dung cơ bản của cuốn sách; đọc chậm, đọc kỹ để thông hiểu, ghi nhớ thông tin và đào sâu nghiên cứu… Tuỳ theo nội dung, tính chất của cuốn sách và mục đích đọc mà lựa chọn cách đọc cho phù hợp.
2-Cách đọc sách có hiệu quả:
A.X Pu-Skin viết : “ Đọc sách- đó là cách học tập tốt nhất”.Nhưng sách chỉ bổ ích với những người nào biết cách đọc. Vậy cách đọc như thế nào thì có hiệu quả? Nói về điều này, N.K. Crúp-Xcai-a đã chỉ rõ cách đọc sách như sau:
“Khi đọc sách, nhiệm vụ đầu tiên là hiểu và nắm vững nội dung đã học.
-Nhiệm vụ thứ hai là suy nghĩ về những điều đã học.
-Nhiệm vụ thứ ba là ghi chép những điều gì cần ghi nhớ.
– Và cuối cùng, nhiệm vụ thứ tư, hãy tự hỏi mình xem: Cuốn sách vừa đọc đã dạy ta những điều gì mới mẻ”.
L.N.Tôn-xtôi cũng đã chỉ ra rằng: “Khi đọc sách bao giờ cũng cần phải có bút, sách vở để ghi chép lại những vấn đề lí thú khi ta đọc sách, trò chuyện hay suy nghĩ”. Bởi vậy, công việc đầu tiên để đọc sách có hiệu quả là phải biết ghi chép.
2.1- Ghi chép lại những điều cần thiết khi đọc sách:
Hầu hết chúng ta tiếp thu và nhớ được những điều đã học một cách dễ dàng hơn nếu ta vừa đọc vừa ghi chép, nhận xét hoặc viết tóm tắt. Đọc sách với cây bút trong tay thì tư tưởng dễ tập trung, hiểu được điều chủ yếu mình đọc, sáng tỏ được những điều cơ bản và kiểu đọc sách như thế cũng là cách tự kiểm tra mình.
Đọc sách có ghi chép không chỉ làm nhớ lại được nhanh chóng những điều gì mình đã học, giúp trí nhớ thêm đậm nét và lâu bền mà còn ghi lại được những điều quan trọng đối với mình. Một nhà GD Nga (Xê-nhe-ca) đã viết: “Thông qua ngòi bút có thể nắm bắt được những điều khi đọc sách, biến nó thành mồ hôi và máu thịt của mình”.
Có thể ghi chép bằng nhiều cách, tuỳ theo mục đích ghi và tính chất của cuốn sách:
-Một là, chép nguyên văn hay đánh dấu lại (gạch dưới, đóng khung…) những điều lí thú nhất, quan trọng nhất, cần thiết nhất để nhớ hoặc để sau này dùng đến khi trích dẫn. (khi ghi chép những đoạn dùng để trích dẫn bao giờ cũng cần chú ý ghi rõ: Tên sách, tên tác giả, nhà xuất bản, năm xuất bản, số trang…)
-Hai là, ghi chép theo kiểu luận đề, nghĩa là dưới dạng những lập luận ít nhiều có tính chất kết luận, diễn đạt được những tư tưởng chính của tác giả trong các phần, các chương, các mục. Ghi chép dưới dạng này đòi hỏi sự biên tập lại một cách sáng tạo lời lẽ của sách và giúp cho chúng ta hiểu biết một cách thấu đáo. Đây là cách ghi hay nhất, vì nó vừa dễ diễn đạt được ý của tác giả vừa có thể phản ánh được ngay cả quan điểm, thái độ của người đọc sách đối với những ý kiến của tác giả. Luận đề là cơ sở để phát triển tư duy, có tác dụng tốt khi đọc sách hay khi chuẩn bị báo cáo, thuyết trình. Tuy nhiên, khi ghi chép dưới dạng luận đề, phải diễn đạt ý của tác giả theo chính lời văn của mình và phải suy nghĩ đến kết cấu của ý tứ trước khi viết, phải suy nghĩ nhiều hơn khi viết, không được viết ẩu, qua loa, đại khái, vì như thế có thể làm sai lệch nội dung tư tưởng của cuốn sách.
-Ba là, ghi chép những vấn đề đọc được theo hệ thống nội dung trình bày trong sách ở dạng tóm tắt. Nghĩa là, rút gọn nội dung mấy trang trong mấy câu, một chương trong mấy trang, tuỳ theo yêu cầu và trình độ của người đọc. Cách ghi này đơn giản, nhưng việc tiếp thu nội dung có tính thụ động nhiều hơn, tính chất sáng tạo có yếu hơn.
-Bốn là, tự vẽ một sơ đồ lô gíc hay dàn bài, mô hình sau khi đọc (theo ý của mình). Điều này giúp chúng ta dễ ghi nhớ và vận dụng sau này.
Dù bằng hình thức nào thì ghi chép cũng phải rõ ràng, đầy đủ, chính xác, phản ánh được các ý chính của sách và có thái độ trung thực khoa học khi sử dụng.
2.2- Tư duy khi đọc sách:
Đọc để học không phải là đọc cho vui, cho biết mà đọc để hiểu, để ghi nhớ, để phân tích, tổng hợp và vận dụng. Bởi vậy, khi đọc phải biết tập trung tư tưởng để suy nghĩ về những điều đã đọc. Thái độ của người đọc phải là thái độ của một thám tử tìm kiếm những manh mối đi vào những ý tưởng cơ bản của cuốn sách. Phần lớn, những tài liệu, giáo trình đều cung cấp thông tin, chuyển tải những nội dung cơ bản đến người học. Nếu người đọc không biết vận dụng các kĩ năng tư duy, cố gắng hồi ức liên tưởng, tìm ra ý nghĩa đằng sau mỗi “con chữ” trong sách thì không thể thu nhận và hiểu được ý nghĩa nội dung của tài liệu. Sinh viên hiện nay thường có thói quen là chỉ đọc những gì được trình bày trên trang sách và cố gắng “đọc hiểu” nó, tuân theo sách vở một cách xuôi chiều, chưa biết liên hệ hoặc xem xét nó một cách có phê phán. Muốn làm được điều này, khi đọc SV cần gắn liền với việc “tìm” và “phát hiện” những ý tưởng chủ đạo, cốt lõi; chắt lọc những điều quan trọng của sách; biết chất vấn văn bản (đặt câu hỏi); biết xem xét nó một cách có phê phán; biết bổ sung văn bản; biết phân tích văn bản, liên hệ nó với hiện tượng khác và tổng quan văn bản. Làm được như vậy tức là chúng ta đã biết tư duy để đọc sách có hiệu quả.
Nói về điều này, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khuyên chúng ta: “Đọc tài liệu thì phải đào sâu hiểu kỹ, không tin một cách mù quáng từng câu từng chữ trong sách…, đối với bất kì vấn đề gì đều phải đặt câu hỏi “vì sao”, đều phải suy nghĩ kĩ càng xem nó có hợp với thực tế, có thật là đúng lý không? Tuyệt đối không nên nhắm mắt tuân theo sách vở một cách xuôi chiều. Phải suy nghĩ cho chín chắn”.
2.3-Trình bày lại nội dung sau khi đọc sách
Đọc sách với cây bút trong tay cũng như tư duy khi đọc sách là một trong những cách đọc có hiệu quả, song nếu SV biết trình bày lại nội dung của sách thì điều đó mang lại hiệu quả hơn nhiều. Bởi vì, chỉ khi nào SV nắm bắt, ghi nhớ được thông tin, thông hiểu nội dung của sách thì mới có thể trình bày lại được nội dung của sách. Việc trình bày có thể dưới dạng văn viết hoặc diễn đạt bằng văn nói. Sản phẩm của việc trình bày thường là một báo cáo tổng quan, một bản tóm tắt những nội dung chính, một sơ đồ khái niệm, một lời giải đáp cho một câu hỏi …Nếu SV thực hiện được yêu cầu này một cách thường xuyên, liên tục sẽ nâng cao được khả năng và kỹ năng đọc sách.
Tuy nhiên, việc làm này trong thực tế không đơn giản. GS Hồ Ngọc Đại đã từng chỉ ra rằng: “Nếu bảo SV tóm tắt một quyển sách trong một trang thì ai cũng làm được, nhưng khi bảo tóm tắt trong một câu thì hầu như ít người làm nổi, mà tóm tắt trong một từ ngữ thì đúng là hầu như không ai thực hiện được (trong đám HS của ông)”. Do đó, muốn trình bày lại được những điều đã đọc qua việc tóm tắt nội dung ngắn gọn SV phải rèn luyện rất nhiều.
3-Một số điều cần lưu ý để đọc sách có hiệu quả:
Ngày nay, sách và tài liệu vô cùng phong phú. Người ta không còn cố gắng để ôm trọn kiến thức trong sách, mà chỉ cố gắng chèo chống trong đại dương kiến thức. Tài liệu của John Francis Mckey kể rằng, trong thời gian dùng cà phê và ăn điểm tâm buổi sáng, Tổng thống Kennedy đọc được 25 nghìn chữ. Vậy làm thế nào để đọc nhanh như ông Kennedy? và có thể nắm bắt được chính xác những thông tin cần thiết và bổ ích trong cuốn sách mà bạn muốn đọc?. Mỗi người có những cách đọc của riêng mình và không có cách cách đọc tốt nhất cho tất cả. Tuy vậy, vẫn có những kĩ thuật có thể áp dụng chung cho nhiều người. Muốn đọc sách có hiệu quả, SV cần lưu ý những điều sau đây:
+ Phải biết cách đọc chủ động. Nghĩa là phải biết định hướng, lựa chọn những thông tin cần thiết đang là mối quan tâm để trực tiếp đi vào tìm hiểu. Về cách đọc này, chúng ta có thể tham khảo ý kiến của Ronald Gross-một chuyên gia hàng đầu trong lĩnh vực tự học-tác giả của cuốn sách “ Học tập đỉnh cao” (Peak Learning, 1999): “Đầu tiên, bạn hãy xem Nhà xuất bản đã giới thiệu như thế nào về nó (thường ở trang đầu tiên sau trang bìa), thông tin tiếp theo cần biết là Nhà xuất bản đã nói gì về tác giả, nhất là những kinh nghiệm của tác giả về đề tài mà sách trình bày (thường ở trang bìa sau của sách). Sau đó bạn hãy đọc lời giới thiệu, nhất là những định hướng mà tác giả hoặc biên tập nói về quyển sách. Tiếp đó là đọc mục lục để xem tác giả đã tổ chức thông tin thành những chương, mục hoặc các phần phụ lục như thế nào. Bước tiếp theo là bạn đọc lướt qua, chọn những đoạn hoặc đề mục nào mà bạn quan tâm, để có hình dung về cuốn sách. Đến đây coi như bạn đã xong giai đoạn khởi động ban đầu…”. Người ta khuyên nên giới hạn công việc này trong vòng 5 phút.
Sang giai đoạn tiếp sau là giở những trang, phần, chương mà mình cần tìm kiếm thông tin rồi đọc thật chậm, thật kĩ những phần đó. Chú ý đọc các câu mở đầu và những câu kết luận mỗi chương. Bên trong mỗi chương thì đọc nhanh những câu đầu và câu kết của các đoạn.
Khi đọc, không nên đọc thành tiếng cũng như đọc một câu nhiều lần, vì điều đó rất mất thời gian. Người đọc hiệu quả thường đọc nhanh ở phần dễ và chậm lại ở phần khó.
+Phải phát huy mọi nỗ lực nhận thức để thực sự trở thành những độc giả biết tư duy nhằm tự trang bị cho mình cái vốn hiểu biết chứ không phải chỉ có trích đọc theo sách vở, đọc một cách máy móc, thuộc lòng. Vì đọc sách không chỉ để mở mang tri thức mà còn để mở mang tâm hồn.
+ Phải biết cách xử lí khi gặp những vấn đề khó hiểu.
Trong khi đọc sách, SV có thể gặp không ít những thuật ngữ, khái niệm mới quá trừu tượng, quá khó hoặc cách lí giải trong sách quá dài dòng, phức tạp đến mức khó hiểu. Những lúc như vậy SV không nên nản chí mà hãy thử vận dụng một số cách sau:
Tra cứu trong từ điển hoặc trong các cuốn sách mà mình đã học để tìm ý nghĩa của các từ, các câu, các khái niệm.
Đọc chậm hoặc đọc đi đọc lại những đoạn mà bạn cảm thấy còn mơ hồ, rồi cố tìm ra một vài ví dụ hay một sự so sánh liên tưởng để làm cho vấn đề được sáng tỏ hơn. Có thể tìm một phản ví dụ xem sao.
Tìm một vài quyển sách có liên quan và đã viết về vấn đề đó để đọc thêm. Có thể qua cách viết, cách tiếp cận của tác giả khác bạn cảm thấy dễ hiểu vấn đề hơn.
-Gặp những đoạn lí luận viết quá dài, quá lan man, nên chia đoạn đó ra từng đoạn nhỏ hơn, rồi cố gắng tìm những ý tưởng nổi bật trong các đoạn đó là gì? Nếu cách làm trên mà vấn đề vẫn chưa sáng tỏ thì cần ghi lại vào một quyển vở tự học, khi có dịp sẽ trao đổi với bạn bè hoặc hỏi thày giáo.
Cố gắng vẽ sơ đồ logíc của các bước lập luận, sự tư duy logíc này sẽ giúp ta dễ hiểu ra bản chất vấn đề.
Nắm được cách đọc sách và những vấn đề cần lưu ý như trên, SV sẽ biết khai thác sách và tài liệu tốt hơn trong quá trình tự học.
Tuy nhiên cần hiểu rằng, dạy cách học cho SV không chỉ đơn thuần là dạy cách đọc sách, bởi như nhận định của nhà tương lai học Aivin Toffler: “Trong thế kỉ XXI, sự thất học sẽ không đến với những người không biết đọc, biết viết mà là với những ai không biết học…” Chính vì thế, trường ĐH còn phải dạy các cách học khác: Học trên giảng đường, học qua mạng, học từ xa và rèn luyện cho SV cách viết, cách thảo luận, cách chứng minh, trình bày một vấn đề, cách tìm tài liệu, thông tin trên mạng,….Đó là những cách tự học có hiệu quả trong thời đại ngày nay. Bởi trong xã hội bùng nổ thông tin, biển kiến thức của nhân loại ngày càng mênh mông thì thày có dạy bao nhiêu kiến thức vẫn không đủ. Cái quí nhất của nhà trường, nhất là trường ĐH có thể đem lại cho SV đó là phương pháp học và ý chí tự học.
Phương pháp học thì nhà trường và các thày cô có thể trang bị, song nếu SV không có lòng ước vọng trong học tập thì cũng như con chim không có đôi cánh mà thôi. Chỉ khi nào SV không ngừng tự học tập, có ý thức tự rèn luyện chúng ta mới có thể đổi mới được phương pháp dạy học ở đại học và tiến dần tới sự sáng tạo khoa học.

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s

 
%d bloggers like this: